خانه  |  مجلات  |  کتاب  |  اخبار  |  گزارش ها  |  گفتگوها  |  مقالات  | پديدآورندگان

محصولات  |  کتاب رايگان  |  جستجو  |  ارسال کارت الکترونيکي  | وبلاگ  |ویژه نامه

حوزه هنری  |  آلبوم عکس  |  آیینه نشر  |  تالار افتخارات  |  درباره ما  |  ارتباط با ما

خانه » مجلات

 

حادثه ای در شعر عاشورایی

محمّدکاظم کاظمی

 

اشاره:

بعضي شاعران، پيرو جريانهاي ادبي‌اند و بعضي، خود جريان‌ساز هستند. هر چند اين قضيه، تنها معيار ارزشمندي يك شاعر نيست، يك معيار مهم مي‌تواند بود، چون به تجربه ديده شده كه شاعران جريان‌ساز، غالباً ماندگارتر، مؤثرتر و مبتكرتر بوده‌اند، چون در مسيري گام نهاده‌اند كه ديگري ننهاده بوده و هر آنچه در اين مسير كسب كرده‌اند، تازه بوده است. رهروان بعدي، لاجرم بهره كمتري از تازگي و ابتكار دارند و اين بسيار طبيعي است.
باري، ما در شعر مذهبي خويش، چند شاعر جريان‌ساز داريم. اگر از شاعران و شعرهاي ماندگار قرنهاي پيش همچون محتشم و تركيب‌بند او و عمان ساماني و گنجينه‌الاسرار او در گذريم و فقط به محدوده شعر امروز چشم بدوزيم، در همان نظر اول، چند اثر درخشان به چشم مي‌آيد همچون شعر «خط خون» از علي موسوي گرمارودي و مثنوي «تاوان اين خون تا قيامت ماند بر ما» از علي معلم و بالاخره كتاب «گنجشك و جبرئيل» از حسن حسيني.
شادروان حسن حسيني نه تنها در شعر عاشورايي، كه در ديگر آثار خويش نيز همواره خط‌شكن و جريان‌آفرين بود. در رباعيهايي با حال و هواي نوين، در طنزهاي اجتماعي و نيز در نثرهايش (كتاب براده‌ها) همواره نشانه‌هايي از خلاقيت و ابتكار هويداست. اما در اين نوشته، نظري اجمالي داريم بر كتاب گنجشك و جبرئيل كه مجموعه شعرهايي از سالهاي 1363 و 1364 ايشان است و در سال 1371 در نشر افق چاپ شده است.
«گنجشك و جبرئيل» از چند جهت، يك اثر متمايز و متبارز است. نخستين وجه تمايز آن، وحدت موضوع است، يعني اين كتاب، از معدود مجموعه شعرهايي است كه به طور كامل به شعرهاي مذهبي و غالباً عاشورايي يك شاعر اختصاص دارد. در كنار وحدت موضوع، وحدت قالب شعرها هم قابل توجه است،‌ چون همه در قالبهاي نوين سروده شده‌اند. اما از اين دو مهم‌تر، وحدت ساختار شعرهاست، به گونه‌اي كه گويي همه كامل‌كننده يك ساختمان واحد هستند.
ما پيش از اين، شعرهاي ساختماني بسيار ديده بوديم كه اجزايشان كامل‌كننده همديگر بودند، ولي اينكه شعرهاي يك كتاب، علاوه بر ساختار دروني خويش، ارتباطي با يكديگر داشته باشند، به ندرت اتفاق افتاده است، و يكي از اين موارد نادر، همين كتاب «گنجشك و جبرئيل» است. زمان سرايش شعرها، قالب، محتوا و از اين هم مهم‌تر، هماهنگي شعرها از لحاظ لحن و شيوه تصويرگري، همه مؤيد اين هستند كه ما با اثري يكپارچه مواجه هستيم. اثر مهم اين يكپارچگي، حفظ حالت عاطفي خواننده در طول خواندن كتاب است و بدين ترتيب، شاعر بهتر مي‌تواند او را در اين فضا نگه دارد.
اما شاعر،‌ در كنار حفظ وحدت كلي شعرها، به خوبي توانسته تنوع مضامين را نيز حفظ كند و بدين ترتيب، كتاب را از يكنواختي به در آورد. اين تنوع در عين وحدت، جذابيتي به كتاب داده است كه ترغيب‌كننده خواننده به ادامه كتاب است.
در ديد شاعر «گنجشك و جبرئيل»،‌ واقعه كربلا واقعه‌اي جانگداز نيست كه از نهم محرم آغاز شده و در ظهر روز دهم پايان يافته باشد، بلكه او مي‌كوشد ديد خودش را از اين محدوده فراتر برد و همه تاريخ و جغرافياي صدر اسلام را‌ـ كه به راستي در اين واقعه مؤثر بوده است‌ـ به كمك بگيرد. چنين است كه در اين كتاب، گاه به وقايع دوران حضرت پيامبر و اميرالمؤمنين بر مي‌خوريم و گاه نيز از امام‌زادگاني كه ادامه‌دهندة راه كربلائيان بوده‌اند، همچون محمد بن ابراهيم بن حسن بن حسن بن علي بن ابي‌طالب مشهور به «ديباج اصفر». اين پاره از شعر «برق پولادهاي پهلو» را ببينيد:

يك شب ابوسفيان خم شد
شما پا بر كوهان جاهليت نهاديد
و رتيلي برگزيده از ميان قبيله‌هاي زهر‌آگين
از ديوار وحي
بالا خزيد
آن سوي ديوار
ذوالفقار
چشم مريض شما را
كور كرد.

علاوه بر اين وسعت زماني و مكاني، شاعر خود واقعه كربلا را نيز از چشم‌اندازهاي گوناگون نگريسته و بر قهرمانان مختلف آن خيره شده است. تقريباً همه صحنه‌هاي شاخص و افراد برجسته اين واقعه،‌ در اين كتاب حضور دارند و بدين ترتيب، خواننده اين كتاب،‌ خود را با صحنه‌هاي گوناگون، افراد گوناگون و جلوه‌هاي مختلف فداكاري و ايثار در اين كتاب روبه‌رو مي‌بيند.
با همين ملاحظات بود كه ما در آغاز اين نوشته، گنجشك و جبرئيل را در عين استقلال تك تك سروده‌هاي آن،‌ يك اثر ساختارمند و به هم پيوسته دانستيم.
ويژگي مهم ديگر اين كتاب، بيان هنري،‌ غير مستقيم و بسيار تصويري آن است. از قديم، همواره تناقضي ميان مذهبي‌سرايي و هنري‌سرايي مشاهده مي‌شده است و كمتر شاعراني توانسته‌اند اين هر دو نقيض را در شعري واحد جمع‌ كنند. شعرهاي مذهبي ما، غالباً صريح، شعاري و با بياني مستقيم هستند و اين صراحت، نه تنها در قالبهاي سنتي، كه در شعرهاي نوي همچون «خط خون» هم كمابيش ديده مي‌شود. اما زنده‌ياد حسن حسيني،‌ در اين كتاب،‌ با مهارت تمام، توانسته از صراحت و شعارپردازي رايج در شعرهاي مذهبي بپرهيزد و در عين حال، شعرها را آن قدرها،‌ از دسترس فهم خوانندگان عادي كتاب، به دور نبود. يكي از رموز موفقيت شاعر در اين كار،‌ استفاده هنرمندانه از ايهام و جوانب گوناگون معناي كلمات است. ببينيد كه او در اين باره،‌ چگونه بدون نام بردن از كودك شيرخوار امام حسين(ع)، ايهام موجود در «راه شيري» را به خدمت گرفته و با زيبايي تمام،‌ از شهادت ايشان سخن گفته است:

و با سه شعله
گلوگاه راه شيري شكافت
و آرام آرام
از كارگاه پلكي روشن‌تر‌اش
سرنوشت مجهول آسمان
آفتابي شد...

اين ايهامها و تناسبهاي دروني يكي از هنرنماييهاي اصلي شاعر ماست كه در جاي‌جاي كتاب مشاهده مي‌شود و ضمن هدايت خواننده به موضوع اصلي شعرها، در تكميل موسيقي آثار نيز مؤثر مي‌افتد،‌ كه مي‌دانيم ما در قالبهاي نوين، نيازمند اين موسيقيهاي داخلي و معنوي هستيم. اوج هنرنمايي شاعر در اين ايهامها،‌ در شعر راز رشيد ديده مي‌شود كه از بهترين شعرهاي اين كتاب، و حتي بي‌جا نيست اگر بگوييم از بهترين شعرهاي عاشورايي در اين دو سه دهه اخير است.
شعر، براي حضرت ابوالفضل عباس سروده شده است و شاعر، بدون كوچك‌ترين اشاره‌اي به نام ايشان،‌ به روشني تمام ممدوح خويش را مشخص كرده است. اين شعر،‌ سرشار است از ايهامها و تناسبهاي لفظي و معنوي، بدون اينكه نشاني از تصنع و تكلف در آن پيدا باشد و اين، كاري است بسيار سخت. ايهام در كلمه «گونه» و تناسب آن با زبان،‌ تناسب «ماه» با لقب حضرت (قمر بني هاشم)، ارتباط دو جانبه كلمه «محكم» با «پيمان» و «آيه»، ايهام در عبارت «بر لبت آورد» (بر لب فرات آمدن حضرت و بر لب آوردن راز)،‌ ايهام در عبارت «بريده بريده» (بريده بريده سخن گفتن و بريده شدن اعضاي بدن)، تناسب لفظي ميان «جهاد»، «پولاد»، «باد» و «نهاد»،‌ اينها همه هنرنماييهايي است كه در اولين دقت به چشم مي‌آيد و جمع شدنشان در يك شعر، خواننده را در اعجابي خاص فرو مي‌برد.
با اين يادكرد كه «گنجشك و جبرئيل» با توجه به آنچه گفتيم ـ و اين پاره‌اي از چيزهايي بود كه درباره اين كتاب مي‌شد گفت‌ـ يكي از بهترين مجموعه شعرهاي سالهاي اخير است،‌ به ويژه در موضوعات مذهبي.

خداوند شاعرش را با كربلاييان تاريخ محشور كند.

 

» نسخه قابل چاپ     » ارسال صفحه برای دوستان

 

 

Soreie Mehr - Header

تمامی حقوق اين پايگاه متعلق به شرکت سوره مهر می باشد. استفاده از مطالب اين پايگاه با ذکر منبع، مجاز است.

تعداد بازديد از صفحات: 61321731