خانه  |  مجلات  |  کتاب  |  اخبار  |  گزارش ها  |  گفتگوها  |  مقالات  | پديدآورندگان

محصولات  |  کتاب رايگان  |  جستجو  |  ارسال کارت الکترونيکي  | وبلاگ  |ویژه نامه

حوزه هنری  |  آلبوم عکس  |  آیینه نشر  |  تالار افتخارات  |  درباره ما  |  ارتباط با ما

خانه » کتاب رايگان

 

حكمت‌انسی‌هنر نزد امیر خسرو دهلوی‌، عطار، حافظ‌و جامی‌

 


اشاره:


امیر خسرو دهلوی‌از شاعرانی‌است‌كه‌جنبة‌الهامی‌شعر را برتر از علم‌می‌نهد و به‌طریقه‌ای‌رفته‌است‌جامی‌ در سلسلة‌الذهب‌بر آن‌تأكید دارد. از این‌نظر او از شاعرانی‌كه‌به‌ساحت‌طولی‌و ماورایی‌شعر چون‌اولیاء الله‌نظر دارد.

اینكه‌نام‌شعر غالب‌می‌شود بر نام‌علم‌
حجت‌عقل‌درین‌من‌گویم‌ار فرمان‌بود
هرچه‌تكرارش‌كنی‌آدم‌بود استاد آن‌
و آن‌چه‌تلقینی‌است‌استاد ایزد سبحان‌بود
پس‌چرا بر دانشی‌كز آدمی‌آموختی‌
ناید آن‌غالب‌كه‌تعلیم‌وی‌از یزدان‌بود
علم‌كز تكرار حاصل‌شد چو آبی‌در خُم‌است‌
كز وی‌ارده‌دلو بر بالا كشی‌نقصان‌بود
لیك‌علم‌شعر آن‌چشمه‌است‌زاینده‌كزو
گر كشی‌صد دلو بیرون‌، آب‌صدچندان‌بود

امیر خسرو در عین‌آن‌كه‌شعر را از تلقین‌غیب‌می‌داند، تفكر و رؤیت‌را در آن‌توصیه‌می‌كند، و می‌گوید كه‌برای‌وصول‌به‌كمال‌هنر نباید بدانچه‌به‌طبع‌فراز می‌آید خرسند بود بلكه‌باید آن‌را به‌تهذیب‌و اصلاح‌لطیف‌كرد، و به‌از به‌نمود و از مضمون‌و نكته‌مشحون‌ساخت‌.
اما این‌معنایی‌كه‌به‌دل‌هنرمند و شاعر می‌رسد چیست‌؟ از نظر حكمای‌اُنسی‌اسلام‌از جمله‌یكی‌از بزرگترین‌آنها یعنی‌شیخ‌فریدالدین‌عطار این‌معانی‌گرچه‌از درون‌شاعر و هنرمند جوشیده‌است‌ولیكن‌شاعر در حقیقت‌خالق‌آنها نیست‌. پس‌خالق‌معانی‌خداست‌و شاعر و هنرمند نیز در نهایت‌«معانی‌اثر هنری‌» خود را از حق‌تعالی‌گرفته‌است‌، به‌این‌اعتبار كه‌معانی‌الهی‌است‌، هنر او با حكمت‌پیوند پیدا می‌كند چنانكه‌عطار می‌گوید این‌حكمت‌یا شعر حكمت‌از «یؤتی‌الحكمه‌» یا بخشنده‌حكمت‌به‌او رسیده‌است‌:

به‌حكم‌روح‌گردون‌می‌نگارم‌
كه‌من‌حكمت‌ز «یؤتی‌الحكمه‌» دارم‌

بنابراین‌منبع‌حكمت‌و شعر حكیم‌انسی‌، دریای‌حقیقت‌و فیض‌الهی‌است‌كه‌به‌دل‌شاعر راه‌یافته‌است‌. شعر حكمت‌از این‌حیث‌كه‌معانی‌آن‌از دریای‌حقیقت‌و یؤتی‌الحكمه‌اقتباس‌شده‌است‌با سخن‌الهی‌كه‌از زبان‌پیغمبر 9 جاری‌شده‌است‌، نسبتی‌پیدا می‌كند. سخن‌پیامبر نیز سراسر حكمت‌است‌و از دریای‌حقیقت‌جوشیده‌است‌، پس‌«شعر حكمت‌» و «وحی‌یا شرع‌» هر دو دارای‌یك‌سرچشمه‌اند. اما در حقیقت‌شعر و وحی‌یكی‌نیستند. فرق‌میان‌شعر و سخن‌پیامبر 9 یعنی‌وحی‌یا شرع‌ـ از حیث‌معانی‌آن‌و سرچشمه‌آنها نیست‌كه‌همان‌«عرش‌» باشد.

در واقع‌شاعر دینی‌معانی‌شعر خود را نتیجه‌ذوق‌و فهمی‌می‌داند كه‌از قرآن‌و دین‌یافته‌است‌، فرق‌میان‌آنها از حیث‌نحوة‌اظهار این‌معانی‌است‌. حضرت‌نبی‌9 معانی‌را با واسطه‌روح‌القدس‌یعنی‌جبرئیل‌7 بیان‌می‌كند. سخن‌او سخن‌خداست‌كه‌جبرئیل‌بر زبانش‌جاری‌می‌سازد، و جبرئیل‌فرشته‌است‌و عالم‌فرشتگان‌عالم‌ماورای‌طبع‌و طبیعت‌. اما شاعر سخن‌خود را از فرشته‌نمی‌گیرد، كلام‌او مگر در مقام‌هنر قدسی‌كلام‌بی‌واسطه‌روح‌القدس‌نیست‌. وی‌اگرچه‌با عالم‌یا دریای‌حقیقت‌اتصال‌می‌یابد، امّا معانی‌در ظرف‌دل‌او ریخته‌می‌شود و شاعر به‌واسطة‌طبع‌آنها را اظهار می‌كند. شاعر به‌حكم‌شاعری‌دارای‌طبع‌است‌و در طبیعت‌تقرّر دارد:

شعر از طبع‌آید و پیغمبرش‌
طبع‌كی‌دارند همچون‌دیگران‌
روح‌قدسی‌را طبیعت‌كی‌بود
انبیا را جز شریعت‌كی‌بود

طبع‌شاعر یا طبیعت‌او در واقع‌ظرف‌قابلیت‌و حدّ اوست‌. سخن‌پیامبر 9 كه‌بی‌واسطة‌طبیعت‌بیان‌می‌شود حدّی‌ندارد. الفاظی‌كه‌از زبان‌او اظهار می‌شود و عین‌امواج‌دریای‌حقیقت‌است‌. امّا شاعر دینی‌ناگزیر است‌كه‌آب‌این‌دریا را با كوزة‌دل‌خود بپیماید. در نظر عطار، معانی‌در ضمیر شاعر زری‌است‌كه‌او می‌پزد. پیغمبر نیز مانند شاعر زر می‌پزد. اما فرق‌میان‌شعر و وحی‌ـ هرچند هر دو اهل‌انباءاند ـ این‌است‌كه‌شاعر زر پخته‌را در ترازوی‌عروض‌وزن‌می‌كند و سخن‌خود را به‌صورت‌موزون‌درمی‌آورد، از اینجا است‌كه‌زر پخته‌او محدود است‌، و علت‌اینكه‌نبی‌سخن‌خود را موزون‌نمی‌كند این‌است‌كه‌زر پخته‌او نامحدود است‌. معانی‌ناحدود هرگز در میزان‌عروض‌نمی‌گنجد.

شعر گفتن‌همچو زر پختن‌بود
در عروض‌آوردنش‌سختن‌بود
گر بسنجی‌زر زر موزون‌بود
ور بسی‌باشد ز وزن‌افزون‌بود
چون‌پیمبر خواجه‌اسرار بود
در خور سرّش‌سخن‌بسیار بود
چون‌بسختن‌درنمی‌آید زرش‌
همچنان‌ناسخته‌نار «می‌» شد از برش‌

پس‌شعر حكیم‌انسی‌از حیث‌سرچشمه‌معانی‌آن‌همانند سخن‌انبیاء دارای‌جنبه‌الهی‌و آسمانی‌است‌، اما بر خلاف‌آن‌در ظرف‌طبع‌او ریخته‌شده‌و محدود است‌. پس‌معانیی‌كه‌در ضمیر شاعر است‌به‌همین‌معنی‌محدود است‌زیرا استعداد و قابلیت‌شاعران‌محدود است‌. در حقیقت‌شاعر دینی‌چنانكه‌ابن‌عربی‌در فتوحات‌مكیه‌اشاره‌دارد در پرتو نبوت‌به‌تجربه‌هنری‌دست‌می‌یازد و «انباء» او ذیل‌نبوت‌و حكمت‌نبوی‌«نبی‌» چهره‌می‌بندد.
با توجه‌به‌آنچه‌در لسان‌عطار و حكیمان‌اُنسی‌آمده‌است‌، نظریة‌خاصی‌دربارة‌حقیقت‌شاعری‌می‌توان‌دریافت‌. در این‌نظر شاعر آفریننده‌معانی‌نیست‌و چیزی‌را كه‌نبوده‌است‌ خلق‌نمی‌كند. او تنها چونان‌هنرمندی‌است‌كه‌چیزی‌را كه‌قبلاً پوشیده‌و پنهان‌بوده‌است‌به‌منصه‌ظهور می‌رساند، این‌معنی‌دقیقاً در «زاییدن‌» و «شكفتن‌» ملاحظه‌می‌شود. شاعر كه‌در مقام‌«جلوه‌گری‌» یا «در جلوه‌آوردن‌» است‌معانی‌منطوی‌در ضمیر خود را كه‌در حجاب‌است‌بیرون‌می‌آورد و آشكار می‌سازد، و پس‌از ظهور در معرض‌اهل‌عالم‌قرار می‌دهد. معانی‌تا قبل‌از ظهور و بروز در جهان‌نیست‌، ولی‌همین‌كه‌اظهار شد از خلوت‌و جلوت‌می‌آید. در این‌مرتبة‌كشف‌حجاب‌و جلوه‌گری‌معانی‌، شاهد معانی‌از پرده‌برون‌می‌آید، و در برابر سمع‌و بصر اهل‌عالم‌حاضر می‌شود، برخی‌عالمان‌نیز در تجربه‌ای‌كه‌نحوی‌شهود استحسانی‌است‌به‌چشم‌دل‌و بصیرت‌شاهد معانی‌را می‌آزمایند.

عطار برای‌توصیف‌این‌تجربه‌از تعبیر دیگری‌نیز كه‌ناظر به‌حاسه‌ای‌از حواس‌انسان‌است‌استفاده‌می‌كند این‌تعبیر «نافه‌گشودن‌» است‌. عطار اظهار معانی‌را نافه‌گشایی‌می‌داند، بدین‌نحو معانی‌را از این‌حیث‌كه‌شامه‌آنها را ادراك‌می‌كند در نظر می‌گیرد. شاعر كسی‌است‌كه‌نافه‌گشایی‌می‌كند و بوی‌مشك‌را به‌اطراف‌پراكنده‌می‌سازد. بدین‌ترتیب‌شاعر در طی‌مراحلی‌را از زمانی‌كه‌معانی‌بكر در ضمیرش‌پدید می‌آید، و شوری‌در درون‌او ایجاد می‌شود و شاعر را از روی‌اضطرار به‌زاییدن‌طفل‌معانی‌و شگفتن‌وامی‌دارد تا لحظة‌زایش‌و شكفتن‌و سپس‌ظهور و جلوه‌گری‌معانی‌و انتشار آن‌را در عالم‌یا طی‌می‌كند. پس‌از آنكه‌شاهد معانی‌از خلوت‌به‌جلوت‌آمد و پیوند خود را با وجود باطنی‌شاعر گسست‌، با اهل‌عالم‌نسبتی‌پیدا می‌كند و آنان‌كه‌با شاعر در یك‌عالم‌سكنی‌گزیده‌اند و فتوح‌مشابهی‌از عالم‌و وجود دارند، با او همسخن‌و همدل‌می‌شوند.
اساساً «هنر دینی‌» شرح‌سیر و سلوك‌هنرمندانی‌است‌كه‌در عوالم‌وجود شاهد غیبی‌را به‌ذوق‌حضور یافته‌اند و نیز بیان‌«اُنس‌» و «ودادی‌» است‌كه‌هنرمندان‌با فرشتگان‌، انبیاء و اولیاء و عالم‌جن‌و انس‌و حیوان‌و نبات‌و جماد و عناصر داشته‌اند. عالم‌«هنر قدسی‌» صرف‌عالم‌دنیا و طبیعت‌بیجان‌و نفس‌هیولایی‌نیست‌بلكه‌همه‌مراتب‌عالم‌در این‌هنر «روی‌» می‌نماید، و «چهره‌» می‌بندد و جلوه‌گری‌می‌كند.
پس‌ساحت‌هنر كه‌یكی‌از ساحات‌سه‌گانه‌ تجلّی‌حقیقت‌در هر دوره‌تاریخی‌است‌ـ علم‌و سیاست‌، دو ساحت‌دیگر برای‌تجلی‌و تحقق‌حقیقت‌اند. این‌تجلیات‌از جهتی‌ظهور باطن‌شاعر، و حضور او در دو عالم‌حق‌و خلق‌بازمی‌گردد، و از جهتی‌به‌ظهور وجود و حقیقتی‌است‌كه‌ورای‌او و مسلط‌بر اوست‌. همین‌مرتبه‌متعالی‌از وجود بشری‌هنرمند است‌كه‌او را متذكر به‌فقر ذاتی‌و نیازمندی‌محفوف‌بودن‌او به‌مرگ‌و عدم‌می‌شود، تا آنجا كه‌اثر هنری‌خود را چون‌بتی‌تلقی‌می‌كند.

حجاب‌تو ز شعر افتاد آغاز
كه‌مانی‌تو بدین‌بت‌از خدا باز
یقین‌می‌دان‌كه‌هر حرف‌از كتابت‌
«بت‌» است‌و بت‌بود بی‌شك‌«حجابت‌»

و یا آن‌را چون‌«حیض‌الرجال‌» و «تجب‌بی‌حاصل‌»، و تفاخر حاصل‌از ابداغ‌هنری‌را خودبینی‌و عین‌جاهلیت‌و كفر محسوب‌می‌دارد. بدینسان‌همان‌شاعری‌كه‌به‌بیان‌احوال‌و مواجیدی‌كه‌در نتیجه‌تفكر قلبی‌به‌دست‌آمده‌می‌پردازد، در مرتبه‌ای‌طالب‌رهایی‌از تجربیات‌هنری‌است‌كه‌اكنون‌خود حجابی‌میان‌او و حق‌شده‌ است‌.

حالی‌خیال‌وصلت‌خوش‌می‌دهد فریبم‌
تا خود چه‌نقش‌بازد این‌صورت‌خیالی‌

حافظ‌نیز كه‌لطف‌سخن‌را موهبت‌می‌داند و قوة‌شاعر را مبدأ الهام‌می‌شمرد هرچند حاسدان‌سست‌نظم‌را كه‌بی‌طبع‌روان‌داعیه‌استادی‌دارند صنعتگری‌بیش‌نمی‌داند، لیكن‌خود لزوم‌تهذیب‌و اصلاح‌شعر را از نظر دور نداشته‌است‌و از توجه‌او به‌بعضی‌صنایع‌و مناسبات‌لفظی‌پیداست‌كه‌بدانچه‌موهبت‌قوة‌شاعر بوده‌است‌، اكتفا نمی‌كرده‌است‌و در اصلاح‌و تهذیب‌سخن‌خویش‌سعی‌می‌ورزیده‌است‌.
به‌هر حال‌توجه‌به‌ساحت‌روحانی‌شعر در این‌دوره‌چون‌در اواخر دورة‌قبل‌، به‌سبب‌تأثیر اقوال‌حكماء و یا صوفیه‌است‌. این‌متفكران‌كه‌به‌ماده‌و مضمون‌و معنی‌شعر بیش‌از صورت‌و هیئت‌ظاهر آن‌توجه‌داشته‌اند و قول‌جامی‌نیز در وصف‌ماهیت‌شعر مبتنی‌بر همین‌توجه‌به‌ساحت‌روحانی‌و الهامی‌آن‌است‌كه‌می‌گوید:

شعر چبود نوای‌مرغ‌خرد
شعر چبود مثال‌ملك‌ابد
می‌شود قدر مرغ‌از آن‌روشن‌
كه‌به‌گلشن‌درست‌یا گلخن‌
می‌سراید ز گلشن‌ملكوت‌
می‌كشد زان‌حریم‌قوّت‌و توت‌
یا خود از گلخن‌هوی‌و هوس‌
می‌زند دم‌ز دودناك‌نفس‌
سامعان‌راز ذكر لابه‌و لاغ‌
محنت‌خاطرست‌و رنج‌دماغ‌
گر بود لفظ‌معنیش‌با هم‌
این‌دقیق‌و لطیف‌و آن‌محكم‌
صیت‌او راه‌آسمان‌دیگر
نام‌شاعر همه‌جهان‌گیرد
ور بود از طبیعت‌تاریك‌
معنی‌او كثیف‌و لفظ‌ركیك‌
نرود از بروت‌او بالا
پیش‌ریشش‌بماند آن‌كالا

مولانا نیز در ماهیت‌الهامی‌و بی‌خودی‌شعر ذیل‌همین‌طریقت‌معنوی‌می‌گویند:

قافیه‌اندیشم‌و دلدار من‌
گویدم‌مندیش‌جز دیدار من‌
تا مست‌نیستم‌نمكی‌نیست‌در سخن‌
زیرا تكلّف‌است‌و ادیبی‌و اجتهاد

كمال‌خجندی‌می‌كوشد عالم‌شاعرانه‌را بدور از تكلفهای‌زبانی‌و تصنعات‌و عبارت‌آراییهای‌فنی‌ادبا می‌داند او به‌سیرة‌حضرت‌نبی‌اكرم‌اشاره‌دارد هنگامی‌كه‌روح‌قدسی‌نبوی‌ در حال‌عروج‌به‌آسمان‌قبل‌از پایان‌تكلیف‌اینجهانی‌بود، حضرت‌عایشه‌را ندا می‌داد و به‌واسطه‌ظهور و غلبه‌ساحت‌دنیوی‌وجود آدمی‌پرواز روح‌به‌سوی‌آسمان‌توقف‌می‌شد تا آنكه‌به‌مرتبه‌ای‌می‌رسید كه‌باز نسبت‌به‌آسمان‌دلتنگ‌می‌شد و رو به‌ساحت‌قدس‌و حق‌می‌كرد و به‌بلال‌ندا می‌داد كه‌برخیزد و اذان‌گوید.

این‌تكلّفهای‌من‌در شعر من‌
كلمینی‌یا حمیرای‌من‌است‌

طریقت‌مولانا سكری‌است‌و بیخودی‌. او قافیه‌اندیشی‌را به‌چیزی‌نمی‌گیرد. اصالت‌برای‌او با معنی‌است‌. زیرا به‌سخن‌مولانا بحر مواج‌معانی‌را كه‌چون‌قلزم‌در ظرف‌حرف‌نمی‌گنجد با كشتی‌شكسته‌عروض‌و قافیه‌پیمودن‌مجال‌و عبث‌است‌. شیخ‌محمود شبستری‌در گلشن‌راز در این‌باب‌می‌گوید:

عروض‌و قافیه‌معنی‌نسنجد
به‌هر ظرفی‌درون‌معنی‌نگنجد
معانی‌هرگز اندر حرف‌ناید
كه‌بحر قلزم‌اندر ظرف‌ناید

 

» ارسال صفحه برای دوستان

 

بازگشت به فهرست کتاب

حكمت اُنسی و زیبایی شناسی‌عرفانی هنراسلامی

 

Soreie Mehr - Header

تمامی حقوق اين پايگاه متعلق به شرکت سوره مهر می باشد. استفاده از مطالب اين پايگاه با ذکر منبع، مجاز است.

تعداد بازديد از صفحات: 60404517