خانه  |  مجلات  |  کتاب  |  اخبار  |  گزارش ها  |  گفتگوها  |  مقالات  | پديدآورندگان

محصولات  |  کتاب رايگان  |  جستجو  |  ارسال کارت الکترونيکي  | وبلاگ  |ویژه نامه

حوزه هنری  |  آلبوم عکس  |  آیینه نشر  |  تالار افتخارات  |  درباره ما  |  ارتباط با ما

خانه » کتاب رايگان

 

ماده‌اثر هنری‌: خیال‌و تخیل‌

 


اشاره:


ماده‌شعر و علت‌مادی‌آن‌، محاكات‌و تخییل‌شاعر است‌در باب‌آنچه‌كه‌مقصود و منظور و مورد محاكات‌شاعرانه‌اوست‌. فی‌المثل‌، عارف‌شاعری‌موضوع‌محاكاتش‌عالم‌قدسی‌و اسماء و صفات‌الهی‌است‌و احوالات‌و مواجید خویش‌را در صورت‌خیالی‌تألیف‌و تركیب‌ابداعی‌می‌كند. در این‌وضع‌و مقام‌، شاعر با حقایقی‌
مواجه‌است‌كه‌از سنخ‌صور خیال‌نیستند، اما او در عالم‌خویش‌
این‌حقایق‌را متمثل‌می‌كند و جامه‌صورت‌خیالی‌به‌آنها می‌پوشاند، و یا شاعری‌كه‌مورد محاكاتش‌احوالات‌و خواطر باطنی‌این‌
جهانی‌است‌، صورت‌خیالی‌را در تركیب‌ابداعی‌خود در كار می‌آورد.
باید توجه‌داشت‌كه‌محاكات‌در اینجا تكرار صرف‌نیست‌بلكه‌به‌قول‌«هگل‌»، «حالتی‌است‌كه‌در آن‌كرمی‌بخواهد هنگام‌خزیدن‌از فیل‌تقلید كرده‌باشد.» در این‌محاكات‌غالباً زیبایی‌ظهور می‌كند و آنگاه‌كه‌هنرمند باطن‌زشت‌خویش‌را محاكات‌می‌كند، زیبایی‌چون‌جلوة‌جمالی‌وجود نهان‌می‌شود.
«محاكات‌» در اینجا به‌معنی‌یونانی‌آن‌تلقی‌شده‌، بلكه‌آن‌را صرفاً صورت‌«ابداع‌» هنری‌و شعری‌در نظریه‌ می‌آوریم‌از اینجا ابداع‌به‌معنی‌ poiesis ، ورای‌محاكات‌به‌معنی‌ mimesis به‌یونانی‌است‌. در تفصیل‌بحث‌در باب‌ابداع‌باید گفت‌هنر نحوی‌تجلی‌حقیقی‌وجود موجودوكشف‌حجاب‌است‌. با هنر و صورت‌خیالی‌، وجودی‌كه‌برای‌انسان‌نهان‌است‌به‌پیدایی‌می‌آید و بدین‌معنی‌كار هنرمند «ابداع‌» است‌، یعنی‌پیدا آوردن‌.
آنچه‌را كه‌به‌نام‌«شعر» می‌خوانیم‌و یونانیان‌به‌پوئیسیس‌(پوئزی‌به‌فرانسه‌و پوئتری‌به‌انگلیسی‌) تعبیر می‌كنند (یعنی‌ابداع‌به‌عربی‌) در تاریخ‌حكمت‌و فلسفه‌مورد بحث‌نظری‌بوده‌است‌. پوئسیس‌ساحتی‌از وجود انسان‌در فلسفه‌ارسطو است‌كه‌معطوف‌به‌فن‌یعنی‌تخنه‌ techne به‌یونانی‌است‌كه‌به‌فارسی‌هنر به‌معنی‌خاص‌و جدید لفظ‌است‌. ارسطو تخنه‌یعنی‌هنر را به‌دو معنی‌تفسیر كرده‌است‌: اول‌. هنری‌كه‌متوجه‌تكمیل‌كار طبیعت‌(كالاهای‌ساخته‌شده‌) است‌. و دوم‌هنری‌كه‌كارش‌محاكات‌و تقلید است‌كه‌همان‌هنرهای‌زیبا باشد.
بنابراین‌با این‌ساحت‌وجود انسانی‌(ابداع‌)، حقیقتی‌در هنر به‌پیدایی‌می‌آید و متحقق‌می‌شود. بر این‌اساس‌با هنر اسلامی‌نیز حقیقتی‌به‌ظهور می‌رسد كه‌همان‌اسم‌الله‌و عالم‌اسلامی‌است‌؛ و نهایتاً تجلی‌حقیقتی‌بدون‌اشاره‌حسی‌و عقلی‌به‌معنی‌كشف‌سبحات‌جلال‌؛ و در این‌مقام‌است‌كه‌موهوم‌محو می‌شود و معلوم‌صحو.
اما شعر و هنر در آغاز در صورت‌معرفت‌در وجود شاعر القاء می‌شود و تجلی‌می‌كند. این‌القاء و تجلی‌مستلزم‌روشنی‌و تاریكی‌و بسط‌و قبض‌روحانی‌شاعر در برابر معنایی‌است‌كه‌در قلب‌او قذف‌شده‌و قلب‌او در این‌مقام‌«عرش‌رحمان‌» می‌گردد. و گاه‌نیز در احوالاتی‌دیگر ممكن‌است‌قلب‌شاعر «فرش‌شیطان‌» شود و زشتی‌در قلب‌او القاء گردد و شعری‌ابداع‌شود كه‌تخییل‌و تشبیه‌و محاكات‌آن‌مذموم‌باشد، اما صورتی‌زیبا به‌خود بگیرد.

هنری‌كه‌با «حق‌شرعی‌» سر و كار دارد و ابداع‌حق‌شرعی‌در آن‌صورت‌می‌گیرد، خیالش‌خیال‌محمود ممدوح‌و هنری‌كه‌با «باطل‌شرعی‌» سر و كار دارد و ابداع‌باطل‌شرعی‌در آن‌متحقق‌می‌شود، خیالش‌خیال‌مذموم‌است‌، چه‌این‌خیال‌زشتی‌را محاكات‌كند، و یا زیبایی‌را بنابر موردش‌حق‌و باطل‌و محمود و مذموم‌می‌شود، از اینجا زیبایی‌گاه‌زیبایی‌هادی‌می‌شود و گاه‌زیبایی‌مضل‌.

بنابر نظر حكمای‌انسی‌حق‌و باطل‌قسمی‌اند از اقسام‌حق‌حقیقی‌كه‌وجود مطلق‌است‌و این‌حق‌است‌كه‌به‌صور جمالی‌و جلالی‌ظهور می‌نماید. از اینجا كفر و ایمان‌، زشتی‌و زیبایی‌همه‌مظاهر حقند، ولی‌تفاوتشان‌به‌حسب‌تفاوت‌استعداد است‌. از این‌نظر زیبایی‌نیز حق‌و باطل‌است‌. زیبایی‌باطل‌، اگرچه‌در صورت‌باطل‌شرعی‌است‌اما در حقیقت‌همان‌حق‌است‌به‌صورت‌جلالی‌.

كجا شهوت‌دل‌مردم‌رباید
كه‌حق‌گه‌گه‌ز باطل‌می‌نماید

و این‌باطل‌بودن‌از ناحیه‌آن‌است‌كه‌خلق‌را با آن‌نسبت‌است‌وگرنه‌به‌اعتبار نسبت‌با حق‌، حق‌است‌، چنانكه‌شیخ‌محمد لاهیجی‌در شرح‌گلشن‌راز می‌نویسد: «ملاحظة‌پرتو نور حقیقی‌در لباس‌حق‌شرعی‌، دین‌حق‌و صراط‌مستقیم‌و مشاهدة‌حق‌در صورت‌باطل‌، كار شیطان‌و نفس‌و هواست‌. خلاصه‌سخن‌آن‌است‌كه‌اگر عشق‌مجازی‌به‌صورت‌حسن‌به‌طریق‌پاكی‌و قطع‌نظر از شهوات‌نفسانیه‌باشد، مشاهدة‌حق‌در كسوت‌حق‌است‌و از باطل‌دور و البته‌نسبت‌به‌عشق‌حقیقی‌می‌رساند.»

حق‌اندر كسوت‌حق‌دین‌حق‌دان‌
حق‌اندر باطل‌آمد كار شیطان‌

با توجه‌به‌مراتب‌فوق‌، «علت‌مادی‌شعر و هنر عبارت‌است‌از محاكات‌و تخییل‌و تركیب‌صور خیالی‌ابداعی‌. اما «علت‌فاعلی‌» آن‌غیر از محاكات‌است‌.

 

» ارسال صفحه برای دوستان

 

بازگشت به فهرست کتاب

حكمت اُنسی و زیبایی شناسی‌عرفانی هنراسلامی

 

Soreie Mehr - Header

تمامی حقوق اين پايگاه متعلق به شرکت سوره مهر می باشد. استفاده از مطالب اين پايگاه با ذکر منبع، مجاز است.

تعداد بازديد از صفحات: 61261045